|
|
| | |  |
adres:
Kapeldwarsweg 21
3566 MP Utrecht
Het kerkgebouw
Blauwkapel
Aan de noordoostkant van stad Utrecht ligt een buurtschap Blauwkapel. Sinds de 19e eeuw ingesloten in één van de forten die deel uitmaken van de Hollandse Waterlinie. In dat buurtschap vinden we de kleinste gotische kruiskerk van Nederland (22½ meter lang; 11½ en 5½ breed). Het torentje reikt tot 17 meter hoogte.
Geschiedenis
De oudste gegevens van de kapel gaan terug tot 1408, toen de kerk waarschijnlijk nog huiskapel was van de Familie Van Veen. In 1505 komt de kapel in handen van de Familie van Wijck, Bij de verbouwing die dan plaatsvindt, wordt het houten tongewelf blauw geschilderd. Vanaf die tijd spreekt men van de Blaauwe Capelle. Geleidelijk aan wordt deze naam voor de hele buurtschap gebruikt.
|
|
|
foto: Frans Sellies © 2006
|
|
In 1451 maakte de oude kapel plaats voor het huidige kerkje, vermoedelijk gewijd aan de heilige Lebuïnus. Tussen 1531 en 1581 ging hier de bekende pastoor (en latere dominee) Hubertus Duyfhuis voor in de kerkdienst.
In zijn preken gaf hij blijk van zijn reformatorische gezindheid. In 1641 wordt de kerk ingericht voor de protestante eredienst. Het koor wordt verbouwd, de dwarsbeuken worden voorzien van vaste banken en tegen de torenwand wordt een galerij gebouwd.
Verval
De kerk is in gebruik tot 1943 en raakt na die tijd in verval. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt de kerk zelfs als paardenstal gebruikt. Na de oorlog valt het besluit de kapel af te breken en in het Open Luchtmuseum weer op te bouwen. Door particulier initiatief wordt dit voorkomen en in 1957 komt de kerk voor het symbolische bedrag van één gulden in handen van de Stichting Blauwkapel. Het gebouw wordt geheel gerestaureerd. Sinds die tijd worden er diensten gehouden van een oecumenische onderwegkerk. Zo’n kerk richt zich op mensen die ‘onderweg’ of op vakantie zijn. Van Pasen t/m de eerste zondag van november is er iedere zondag om 9.30 en 10.30 een korte kerkdienst voor mensen die letterlijk of figuurlijk "onderweg" zijn. De voorgangers komen uit verschillende kerkgenootschappen.
Dorp en fort Blauwkapel zijn sinds 1966 een beschermd dorpsgezicht. In 2006 is er rond de kerk druk gebouwd en zijn er veel huizen bijgekomen.
Lebuïnusklok
In de toren hangt een klokje dat in 1962 is gegoten door de Koninklijke Klokkengieterij Eijsbouts te Asten. De diameter is 51½ cm. In 2004 werd de gekrukte luidas van deze klok vervangen door een rechte luidas en maakte de luidmotor plaats voor een luidtouw. Sinds mei 2004 luiden vrijwilligers van het Utrechts Klokkenluiders Gilde er elke zondagmorgen – twee keer – de klok. Opvallend is dat de toren geen (luid)zolder heeft. Het klokkentouw is vanaf de begane grond te bedienen.
Het orgel
In 1961 plaatst de Utrechtse orgelmaker J. de Koff & Zn een historisch orgel in dit kerkje. De bouwer, bouwjaar en oorspronkelijke locatie van het orgel waren op dat moment onbekend. De Koff had het bij zijn Belgische collega Anneessens gekocht.
Inmiddels is duidelijk, dat het orgel in 1711 is gebouwd door de Vlaamse orgelbouwer Jacob van Eynde (Ieper) voor de St. Trudo-Abdij te Male (Brugge). In 1852 werd het door de Gentse orgelmaker Maximilien van Peteghem overgeplaatst naar de kerk van de plaats Maria Aalter (ook wel Sint Maria Aalter genoemd) in België.
Bij die gelegenheid moet het orgel ingrijpend zijn gewijzigd; daarbij werd gebruik gemaakt van delen uit een orgel (1836), dat uit een klooster te Melsele afkomstig was.
Toen Paul Anneessens in 1955 een nieuw orgel voor de kerk in Maria Aalter bouwde, kocht hij het oude orgel en verkocht het door aan de firma J. de Koff & Zn te Utrecht.
Deze plaatste het in 1961 in het gerestaureerde kerkje van Blauwkapel.
Het orgel heeft 1 manuaal en geen pedaal. In 1968 werd het orgel grondig gerestaureerd door de fa. de Koff, onder advies van Dr. M.A. Vente. Het orgel werd toen ook weer gestemd op de oorspronkelijke toonhoogte van a’= 415 Hz. Ook werd de Flûte traversière vervangen door een Cornet 3 sterk Discant, de Fourniture uitgebreid tot 2-4 sterk en werd een Doublette 2' toegevoegd.
In januari/februari 2008 werd het orgel gerestaureerd door Elbertse uit Soest. Peter van Dijk was daarbij adviseur. De bedoeling was om de Cornet weer te vervangen door een Flûte traversière.
Er waren verschillende redenen om dat niet te doen.
Het bleek dat de 'gereconstrueerde' registers uit 1968 eigenlijk niet goed in de kleine orgelkas pasten. De nieuwe pijpen stonden de oude zodanig in de weg dat het stemmen van de oude pijpen niet goed mogelijk was. Helaas ontbraken de financiën om de toestand van 1852 volledig in ere te herstellen. Daarom is besloten de Cornet III discant uit 1968 te 'reduceren' tot een Nasard 3' discant en een deel van de in 1968 aan de Fourniture toegevoegde pijpen te verwijderen. Het afkomend pijpwerk wordt bewaard. De registers uit 1968 zijn in 2008 qua klank zoveel mogelijk aangepast aan het historische pijpwerk. Oorspronkelijk moeten er beelden op het orgel hebben gestaan en aanvankelijk werd er bij deze restauratie ook aan gedacht om weer beelden terug te plaatsen, maar dat is toch niet gebeurd.
Op zondagmiddag 16 maart 2008 werd het orgel weer in gebruik genomen met een concert door Arie van Viegen, die op dat moment de organist met de meeste dienstjaren in het kerkje was. Arie van Viegen is hier organist sinds 1961.
Orgelbouwer Elbertse was aanwezig om een toelichting te geven en Peter van Dijk demonstreerde de verschillende registers aan de hand van een bespeling.
De dispositie van het van Eynde orgel (1711) luidt:
Manuaal (C-f3):
Bourdon 8’ (1711)
Prestant 4’ (1711)
Flûte 4’ (1711/1852)
Nasard 3' discant (1968/2008)
Doublette 2’ (1968)
Fourniture II-III (1852/1968)
Clairon 4' Bas (1852)
Trompette 8' Discant (1852)
Tremblant
|
Geen Pedaal
|
Deling B/D :c1 / cis1
Het orgel is gestemd op a' = 415 Hz
Stemmingssysteem: gelijkzwevend
|
|
foto's: Frans Sellies © 2006/2007
|
|
|
De organisten in deze kerk zijn : J.K. Brinkman, Dick van Dijk, Piet van Helden, Frans Sellies, Arie van Viegen en Eddy Vliem (2006, 2007).
Arie van Viegen
|
|
Eddy Vliem
|
|
Frans Sellies
foto: Mirjam Anbeek (2007)
|
|
Geluidsvoorbeeld
Eddy Vliem speelt het begin van de Voluntary IX (opus VII) van de componist John Stanley
Frans Sellies speelt een Fuga van Alessandro Scarlatti
Peter van Dijk speelt Plein Jeu van de componist François Joseph Fétis.
Peter van Dijk speelt Preludium van Ioannes de Gruijtters
François Joseph Fétis - Plein Jeu
|
|
|
Ioannes de Gruijtters - Preludium
|
|
(Met dank aan Peter van Dijk voor het beschikbaar stellen van deze geluidsbestanden)
Website
De website van het kerkje van Blauwkapel is: http://www.onderwegkerkblauwkapel.nl/
Literatuur:
- Hans van Nieuwkoop (eindred.) / Het historische orgel in Nederland 1479 - 1725. Amsterdam : Stichting NIvO, 1997. (Encyclopedie Het Historische Orgel in Nederland ; dl 1) p. 324-325.
- Hurk, Johan van den: Klokken van stad Utrecht. Utrecht : Utrechts Klokkenluiders Gilde, 1982-1990. (deel 1)
- Kreek, M. L. de: Fortdorp Blauwkapel levend monument. [Utrecht] : [Dienst Stadsbeheer, afdeling Gebouwen/Projectbureau Forten], 1997.
- Kruijff, C.A. de: Eene Bijdrage tot de Geschiedenis van Blauwkapel. in: Utrechts jaarboekje voor 1891, p. 226.
- KLIK voor informatie in andere SITES (Koppellink)
|
|
|
|
